سفارش تبلیغ
صبا ویژن
 
مردم از خدایى بترسید که اگر گفتید مى‏شنود و اگر در دل نهفتید مى‏داند . و بر مرگى پیشى گیرید که اگر از آن گریختید به شما مى‏رسد ، و اگر ایستادید شما را مى‏گیرد ، و اگر فراموشش کردید شما را به یاد مى‏آرد . [نهج البلاغه]
 
امروز: دوشنبه 103 اردیبهشت 24

به نقل از سالنامه اعتماد

من موضوعی را انتخاب کرده ام با عنوان «علل ضعف تحقیقات علوم انسانی در ایران» که شاید بعضی از نکاتش برای بحث علوم انسانی و چالش اشتغال سودمند باشد.

علل ضعف تحقیقات علوم انسانی در ایران از نظر من در 10 مورد قابل بیان است که هر چند همه علل ضعف تحقیقات علوم انسانی نیست، اما اهم این علل است. اما قبل از بیان این 10 علت لازم است سه نکته را عرض کنم؛ نکته اول اینکه من این علل را به ترتیب اهمیت بیان نمی کنم. بلکه شاید به عکس باشد و گمان می کنم هر چه به طرف آخر برویم اهمیت این علت ها بیشتر می شود. بر این مساله تاکید داشتم تا بتوانم در قسمت های اخیر سخن بسط کلام بدهم.

نکته دیگر این است که عللی که عرض می کنم با یکدیگر رابطه دیالکتیکی دارند و علیت های دوسویه بین شان برقرار است. یعنی ممکن است عامل اول، علت عامل دوم باشد، اما خود عامل دوم هم به یک معنا علت عامل اول باشد؛ یعنی رابطه علی یک سویه بین شان وجود ندارد و خود این مساله، اعتراف به این موضوع است که من علت و معلول را در کنار هم نشانده ام.

نکته سوم هم این است که بعضی از این علل فقط به ایران اختصاص ندارد. در غیر ایران هم مصداق پیدا می کند، اما به گمان بنده در ایران به صورت اشد و اکدی وجود دارد و باید به صورت موکدتری بر آن تاکید و اصرار ورزید. بنده این 10 علت را عرض می کنم که احتمالاً خیلی از آنها هم مورد مناقشه سروران و اساتید قرار می گیرد.

نخستین علتی که درباره ضعف تحقیقات علوم انسانی در ایران می توان گفت این است که دانش آموختگان علوم انسانی در ایران نسبت به دانش آموختگان سایر علوم به طور متوسط ـ البته نه در موارد استثنایی - از IQ کمتری برخوردارند؛ یعنی هوش بهر کمتری دارند.

بنابراین شکی وجود ندارد که وقتی دانش آموزی یا دانشجویی، هوش بهر کمتری داشته باشد، خود این دانش آموز یا دانشجوست که استاد آن رشته می شود، اما طبیعتاً هوش بهرش افزایش پیدا نخواهد کرد. طبعاً استاد قاهر و مسلطی نخواهد بود و هرقدر هم در زندگی آکادمیک خود جدیت ورزیده باشد باز این IQ پایین در فرآورده کار آنها موثر خواهد بود و این هوش بهر پایین در تدریس، تالیف، ترجمه و تحقیقات آنها موثر خواهد بود. از طرف دیگر وقتی همین استاد سر کلاسی می رود که دانشجویانش هم IQ پایینی دارند، نیاز نخواهد داشت که بر کارش تسلط داشته باشد، چرا که با سلطه بسیاربسیار کمتر هم دانشجویانش را راضی خواهد کرد. دوستانی هم که در علوم انسانی کار کرده اند، اگر سخنرانی یا درسی در دانشکده های غیرعلوم انسانی داشته اند، این مساله را به رای العین دیده اند که سوالات، اشکالات و انتقاداتی که مثلاً در دوره لیسانس دانشگاه شریف مطرح می شود هرگز در دوره دکترای رشته های علوم انسانی مطرح نمی شود. این موضوع از نظر من نکته غیرقابل انکاری است. البته من آماری در این زمینه نگرفته ام و حس خودم را بیان می کنم و ممکن است آمار خلاف این را بگوید، اما به این مساله هم باید توجه کنیم که به گفته متفکری آمار برای پوشاندن حقایق است نه برای آشکار کردن آنها. نتیجه این نکته، نکته دومی است که همان درآمد کمتر رشته های علوم انسانی است. وقتی رشته های علوم انسانی درآمد کمتری دارند سبب می شود که پدران و مادران فرزندان نخبه خود و دارای IQ بالا را تشویق و ترغیب کنند و سوق دهند و حتی در موارد عدیده یی وادار کنند که فنی و مهندسی یا پزشکی بخوانند و آن بچه هایی را که ناچارند یا نمی توانند فنی و مهندسی یا پزشکی بخوانند، می فرستند علوم انسانی؛ چون بالاخره هیچ پدری عالماً و عامداً تصمیم نمی گیرد بچه اش را بفرستد به رشته یی که درآمد کمتری دارد. باید توجه داشت که این دو علت، در واقع علت و معلول یکدیگرند، یعنی IQ پایین تر باعث درآمد کمتر می شود و درآمد کمتر هم سبب می شود کسانی که IQ پایین تر دارند در رشته های علوم انسانی درس بخوانند.

علت سوم ضعف تحقیقات علوم انسانی در ایران این است که علوم انسانی تنها علومی اند که تجسد تکنولوژیک ندارند، در نتیجه تفاوت میان قوی و ضعیف و میان شیاد و راست کار در این علوم معلوم نخواهد بود. در حالی که مثلاً اگر من در علوم فنی و مهندسی شیادی بورزم، پلی می سازم که با اولین کامیونی که از روی آن رد می شود سقوط خواهد کرد و معلوم می شود که من دانش فنی و مهندسی لازم را نداشته ام. یا اگر پزشک شیادی باشم از هر 20 عمل جراحی که انجام می دهم، 19 تای آن ناموفق از آب درمی آید و همه می فهمند که من پزشکی هستم که یا شیادم یا آنقدر که ادعا می کنم معلومات پزشکی ندارم.

اما چه چیز است که معلوم می کند کار یک محقق یا معلم علوم انسانی ضعیف بوده است؟ پلی نمی سازد که این پل فرو بریزد و جراحی نمی کند که این جراحی ناموفق از آب در بیاید و هر چه بگوید یک عده می توانند بر سخنان او پافشاری کنند. یعنی هر علمی که تجسد تکنولوژیک نداشته باشد به روش های عینی (ive) نمی توان روشن کرد که چه چیزهایی در آن ضعیف یا قوی است. در واقع در چنین شرایطی فرد می تواند خودش را در صف دانشمندان قرار دهد و ما نیز چه بسا نوعی شارلاتانیسم را شاهد باشیم. در چنین مواردی در علوم فنی و مهندسی همیشه نوعی در آزمون بودن وجود دارد که در علوم انسانی این گونه نیست. در علوم انسانی فرد می تواند هر سخنی بگوید و اگر از خدا بیمی نداشته باشد و اگر وجدان کاری و وجدان اخلاقی اش بیدار و زنده نباشد، دیگر رسوایی پیش مردم برایش معنایی نخواهد داشت. از نظر بنده همیشه یکی از این سه عامل باید وجود داشته باشد؛ خدا را ناظر و ناقد و داور بصیری بداند و آن وقت بگوید من کاری را که بر عهده گرفته ام باید خوب انجام دهم؛ یعنی از عواقب اخروی بترسد. یا اگر دیدگاه دینی و مذهبی ندارد باید یک وجدان اخلاقی زنده و بیدار داشته باشد و دائماً ملامت گر درونی ملامتش کند که چرا کارت را ضعیف انجام می دهی؟ چرا کاری را که بلد نیستی بر عهده گرفته یی؟ و...

غیر از این دو عامل، عامل سوم هم رسوایی پیش مردم است؛ حال اگر عامل اول و دوم نباشد می ماند عامل سوم. رشته های فنی و مهندسی و پزشکی رسوایی شان نزد مردم مشخص است، اما در علوم انسانی مشخص نیست که فرد چگونه رسوا خواهد شد و هر کسی می تواند هر چیزی را بگوید و کسی هم نمی تواند کوس رسوایی اش را بزند، چرا که تجسد تکنولوژیک ندارد. نتیجه این وضعیت، همان علت چهارم است، یعنی اینکه اساساً ارزیابی تحقیقات علوم انسانی دشوار است که البته این امر تا حدی معلول علت سوم است، اما خودش هم می تواند مستقلاً مورد بحث قرار بگیرد. ارزیابی رساله هایی که در رشته های دیگر نوشته می شود ساده است اما این امر در علوم انسانی بسیار دشوار است. علت پنجم این است که علوم انسانی به طور یکنواخت وارد ایران نشده است و به صورت گزینشی و کاریکاتوری وارد ایران شده، در حالی که علوم انسانی در کشوری رشد می کند که همه اجزایش متوازن پیش برود. برخی از رشته های علوم انسانی در کشور ما قوی تر و برخی هم به صورت بسیار فاحش، ضعیف تر است. به هر حال باید توجه داشت که علوم انسانی، علومی هستند که وابستگی شان به علوم دیگر انسانی، بیشتر از علوم فنی مهندسی نسبت به یکدیگر است.

علت ششم هم این است که در عرف جامعه گفته می شود مسائلی اورژانسی تر از علوم انسانی وجود دارد و گویا مسائل فوری و فوتی کشور ما، مسائلی غیر از علوم انسانی اند. البته این مساله تا حدی هم درست است و کشوری که نیازهای بیولوژیک مردمش آن چنان که باید و شاید برآورده نمی شود، معلوم است که آن نیازهایی که فوق نیازهای بیولوژیک هستند و علوم انسانی متکفل آنهاست کمتر مورد اعتنا باشد. اما به نظر من تاکید بسیار ناسالمی روی این نکته می شود که باید به آن توجه داشت.

علت هفتم مسائل معرفت شناختی است که در کشور ما گشوده نشده است. علوم انسانی مشکلات معرفت شناختی دارد که هنوز مسائلی حل ناشده در معرفت شناسی و روش شناسی علوم انسانی است؛ مسائلی مانند اینکه علوم انسانی تا چه حد می توانند آبژکتیو یا سوبژکتیو باشند؛ روش های هرمنوتیک چقدر در علوم انسانی توفیق آمیز یا شکست دهنده اند و... که درباره این موضوعات تنقیح مناط به نحو درست انجام نشده است.

مساله هشتم این است که وقتی محقق بداند عملاً تحقیقاتش مورد استفاده قرار نمی گیرد، هم انگیزه کار خوب را از دست می دهد و هم در نظرش چنین می آید که می تواند کار خودش را با تقلب به پیش ببرد. من کمتر دیده ام که به یک تحقیق علوم انسانی در کشور ما ترتیب اثر علمی داده شود و نتیجه تحقیقات در علوم انسانی به جد گرفته شود. البته در میان علوم انسانی، اقتصاد یک استثناست و اگر از آن بگذریم در سایر علوم شما هرقدر هم تحقیق تان عمیق باشد، باز کسی در مقام عمل به آن ترتیب اثر نمی دهد.

نکته نهم هم این است که ما به خاطر حکومت دینی که داریم در واقع نسبت به علوم انسانی احساس استغنا می کنیم. ما هر آنچه را از علوم انسانی می خواهیم در قرآن و روایات داریم و بنابراین برای چه باید در علوم انسانی تحقیق کنیم؟ یعنی می توان گفت تا احساس نکنیم که درباره انسان هیچ نمی دانیم، یا آنچه می دانیم بسیار کمتر از آن است که تصور می کنیم، علوم انسانی را جدی نخواهیم گرفت.اما عامل دهم که تا حدی متاثر از عامل نهم است این است که گاهی ممکن است احساس استغنا کنیم، اما گاهی اتفاق بدتری می افتد و در نتایج تحقیقات مداخله می کنیم و می گوییم نتایج تحقیقات باید خودشان را با آنچه ما به آنها اعتقاد داریم تطبیق دهند.

از نظر من این 10 عامل که البته روابطی دیالکتیکی هم با یکدیگر دارند در ضعف تحقیقات علوم انسانی بسیار موثر بوده اند.


 نوشته شده توسط محمد رضا در یکشنبه 87/1/18 و ساعت 12:19 عصر | نظرات دیگران()
لیست کل یادداشت های این وبلاگ
درباره خودم

برترین دست نوشته ها
محمد رضا
سلام دوستان به وبلاگ حسنی خوش آمدید ********** امیدوارم دقایق خوبی را در این وبلاگ سپری کنید ********** اگر می خواهید با شما تبادل لینک شود لینک ما را در وبلاگ یا وبسایت خود کپی کرده و ما را از طریق نظر دادن مطلع گردانید

آمار وبلاگ
بازدید امروز: 4
بازدید دیروز: 6
مجموع بازدیدها: 101193
جستجو در صفحه

لوگوی دوستان
خبر نامه